تصویری نو از روابط خانواده در قرآن
22 بازدید
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : کتاب زنان ) پاییز 1379 - شماره 9 )(15 صفحه - از 43 تا 57)
تعداد شرکت کننده : 0

دغدغه های فکری موجود پیرامون شبهات و ابهامات در حوزة‌ مسائل زنان، در عرصة مبانی اندیشه و ارائه تفکرات و القائات بی اساس از سویی؛ و پرداختن به مسئولیت ها؛‌ حقوق و وظایف زنان توسط گروه ها و سازمان های مختلف زیر چتر همسان سازی فرهنگ جهانی تحت عنوان دفاع از حقوق این قشر از سوی دیگر و بالاخره تحقق اهداف شوم در به بیراهه کشاندن مسیر تکامل اجتماعی زنان، مسئولین و محققین را پیوسته بر آن می دارد تا در مقام پاسخگویی و تبیین این گونه مسائل، به ارزیابی دقیقتری در پژوهشها و مصاحبه ها بیندیشند و از زوایای مختلف به بازبینی و تحلیل روشن تری بپردازند و عمدتأ‌ موضوعاتی را که به نحوی مورد تعرض و سوء‌ استفاده دشمنان و احیاناً بی توجهی و سطحی نگری بعضی دوستان قرار دارد، و به دور از جهت گیری و شعار و التقاط، به بحث و تبادل نظر بگذارند.

خوانندگان عزیز! مستحضرید که گفتمان قبلی ما در محضر فقیه اندیشمند و عالم بصیر و پر تلاش حضرت آیت الله سید محمد تقی مدرسی پیرامون طراحی زیبا و متقن خانواده در سورة‌ نور بود که طی آن ایشان به تشریح بنای خانواده و تبیین جایگاه این کانون مقدس در این سوره به ویژه آیه نور پرداختند و یک یک آیات نورانی این سوره و ارتباط آن با خانواده را مورد تفسیر و تبیینی نوین قرار دادند و نقش احکامی چون جنبه های اصلاح و تربیت و تخویفی که در بخش جزائیات و حدود اسلامی وجود دارد، یا احکامی چون حجاب، استیذان، نهی از تبرج در بانوان، نهی از وعده های پنهانی و ارتباطات جنسی و منع قذف و اتهام به افراد وبه بازی گرفتن حیثیت و آبروی آنان که هر یک از اینها به منزله ثغور و دیوارهایی محکم خانواده را در برگرفته است، بیان نمودند، وبه نکات و راهکارهای ارزشمندی در اصلاح ساختار روانی فرد،‌ خانواده و جامعه پرداخته شد و در واقع از دیدگاه روانشناسی و جامعه شناسی اسلامی مسائل خانواده مورد بررسی و کنکاش قرار گرفت.

تأمل،‌ بازبینی و دقت در مباحث خانواده از سوی ایشان ما را بر آن داشت که دیگر بار در محضر ایشان حضور یابیم و این بار از منظر حقوق اسلامی به بیان روابط داخلی خانواده، خصوصاً تعاملات رفتاری زوجین موضوع را دنبال کنیم. امید آن داریم که از رهگذر این گونه نشست های علمی بتوانیم گامی هر چند ناچیز در معرفی و اعتلای فرهنگ مترقی اسلام برداشته باشیم و با دقت و تدبر بیشتر در آیات، ارزش نظام خانواده و جایگاه ویژه زن را برای بشریت سرگشته و حیران امروز که به واسطه فاصله گرفتن از قوانین الهی به ویران نمودن این بنیان اصرار دارد،‌ به منصه ظهور بگذاریم.

محور موضوعات این بار ورود به آیات قرآنی در زمینة حقوق زوجین حدود حاکمیت زوج و نحوه اعمال آن، ملاک قوامیت در آیه مبارکه سوره نساء،‌ بحث از تمکین و بیان دایره وظایف زن، توضیح «فَالصّالحاِتٌ قانتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَیْب» در آیه مذکور، مفهوم ضرب در بخش مراحل نشوز و صراحت نفی بغی و ستم از سوی مرد، موضوع شقاق و زمینه های حصول آن از دیدگاه قرآن و درمان این مشکل،‌ تأکید قرآن بر توجه به «میثاق غلیظ» و پیوند الهی میان زن و مرد، مسأله طلاق و عیوب موجب فسخ نکاح،‌ نحوه استخراج قواعد اصطیادی بر پایه اصول مدون قرآنی و سایر منابع اسلامی است.

حضرت آیت الله! ضمن عرض تشکر از فرصت مجددی که به گروه فقه و حقوق فصلنامه دادید، و نهایت مساعدت و لطف را نسبت به این امر مبذول فرمودید؛ اولین سؤال را در حیطه گستره وظایف زوجین نسبت به تبیین و تشریح آیه «اَلرِّجَالُ قَوامُونَ عَلَی النِّساء»… مطرح می کنیم و با توجه به بعضی از ابهامات و نیز نگرشهای متفاوت در این زمینه و طرح پرسشهای گوناگون در محافل علمی و دانشجویی در مورد ریاست مرد و نحوه تحقق آن از دیدگاه قرآن و ملاک قوامیت و بالاخره قید و شرطها در این باب، مستدعی است نظر تحقیقی خود را بفرمائید.

قبل از ورود به موضوع مورد نظر شما در این آیه مبارکه، لازم است سخنی را در باره سوره نساء داشته باشم و اینکه آیات این سوره مبین چه نوع از روابط در زندگی بشر است و لحن خطابات بر اساس قرار دادهای اعتباری است یا قراردادهای طبیعی؟ زیـرا اسـاس ارتبـاطات در هـر جامعه ای بخشی بر پایه امور پیمانی و اعتباری شکل می گیردو بخشی بر مبنای روابط طبیعی و ذاتی .

مثلاً چشم انداز سوره مائده این مطلب را القاء می کند که بر پایه عقود و پیوندهای اعتباری است. و می بینید در اولین آیه از این سوره مبارکه اینگونه آمده:‌ «یا اَیُّهَا الذّینَ اَمَنُوا اَوْفُوا بِالْعُقُود» … لیکن در ابتدای سوره نساء خطاب به گونه ای دیگر است. روی سخن با همه انسانهای این کره خاکی است. با یک بیان همگانی و بین المللی همة وجدانهای بیدار و فطرتهای پاک را مورد خطاب قرار می دهد و پـرده از یـک اصـل طبیعی در نظام خلقت برمی دارد و میفرماید: «یَا اَیهُا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُم الَّذی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدة و خَلَقَ مِنْهَا زَوجَهَا و بَثَّ مِنْهُمَا رِجالاً کثیراً و نِساءً وَاتَّقُوا الله ..» همـان گونه که در آیه مبارکه مشاهده می فـرمـائیـد بنای قانونگذاری در اینجا به گونه ایست که همة حصارهای قومی،‌ نژادی،‌ طبقاتی را می شکند و از ماوراء اعتباریات، محرمانه با او به راز گویی خلقت می پردازد، با زمزمه ای موزون و کلامی لیّن نه فریادی نابهنگام و خشن تمامی بنی آدم را متوجه ربوبیت حق می سازد. اینجـاست که ساختـه ها و پرداختـه های ذهـن انسان در تـوجه به غیـر او یکبـاره فرو می ریزد. لذا می پرسد «ربّ» یعنی چه؟ و «اِتُّقُوا رَبَّکم» کدامست؟

و او در کـوتاهتـریـن کلام بلنـدترین پیام را می دهد که آفریدگار شما، مربی و پرورش دهنده هستی، به پرستش، شایسته تر و تقوای او یعنی همان رهایی از قید و بند اسارتها، برای انسان زیبنده تر است.

این گونه خطاب حاکی از آن است که آیه مبارکه واقعیاتی از هستی را با زبان فطرت بیان می دارد و اسرار مکنون هستی را در آینه وحی بازگو می کند و سپس به یک اصل عمده در بنای هستی اشاره می نماید «خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْس وَاحِدَةٍ» با این کلام است که اندیشه «نژاد پرستی جنسی» زدوده می شود و دیوارها و موانع فرانگری فرو می ریزد. و نفس واحده را که خاستگاه طبیعی هر انسانی در عرصه وجود است گوشزد می نماید همان نفسی که«وَ نَفْسٍ وَ مَاسَوَّیهَا فَاَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْویَهَا» است.

پس می بینید که ورود به سـوره نسـاء یک نـوع ورود طبیعـی و فطـری است. و درست در راستای سامان دهی این بعد از زندگی اوست و نحوه جعل احکام هم با توجه به نیـاز طبیعی اوست. اکنون با این نگرش به

سراغ یه می رویم «اَلِّرجَالُ قَوامُونَ عَلَی النِّساء». قوّام یعنی چه؟ و به چه معناست؟

قوام از قائم و قائم گاه با حرف «باء» متعدی میشود مثل «قائم بالشی» یعنی چیزی که بوسیله آن کسی یا چیزی ایستاده و تکیه گاهی دارد، گاه با عَلی متعدی می گردد که مقابل معنای اول است. یعنی خود تکیه گاه قرار می گیرد. لذا در مورد ذات حق می فرماید «الله لاالهَ الا هُوَ الْحَیُّ القَیُوم» یا «اَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَ الارَضُ بِاَمْرِهِ» یعنی ذات حق چون «واجب» است، قائم بذاته و قائم لغیره است و قوّام یعنی کسی که خانواده را نگه می دارد حافظ خانواده است. و تعبیر دیگری که در قرآن هم آمده این است که می فرماید اموال شما مایه قِوام یا قیام زندگی است و می فرماید: «وَلاتُؤتُوا السُّفَهَاءَ اَمْوالَکُمُ التّی جَعَلَ اللهُ لکم قیاماً» قیام در اینجا به معنای نظم دهنده است بنابراین، معنای دیگر «قوام»،‌ منظم کننده است، یعنی سامان دهی زندگی و قِوام آن در امور اجتماعی و اقتصادی به دست مرد شکل می یابد و در کانون خانواده پناه و تکیه گاه همسر و فرزندان قرار می گیرد و این بیانِ رسالتی سنگین و مسئولیتی توأم با ایفای وظیفه ای الهی است. اینجاست که خود محوری و فرد مداری جای خود را به حق محوری می دهد، پس این قوامیت مطلق نیست و با «کُونُوا قَوّامین بِالقسط شَهداءَ‌لله» تکمیل می گردد. یعنی خداوند از ما قوامیت به قسط را می خواهد زیرا سنخ قانونگذاری در فرهنگ اسلامی بر پایه «اِنَّ اللهَ یَأمر بِاْلعَدْلِ وَ اْلأحْسَان»است و ریاست مـرد هـم در خـانـواده بر پایه همین اصل شکل می گیرد.

«قوّام بالقسط» و «قوّام لله» یعنی چه؟ ما در تمام ابعاد زندگی مأمور به حفظ شریعت،‌حفظ حدود و قوانین الهی هستیم بنابراین مرد در خانواده حافظ و مجری عدالت است. به تعبیر دیگر او تکیه گاهی است که همسر به قوامیت و تدبیر و گردانندگی او تکیه می کند.

در نظام تربیتی و خانوادگی اسلام مرد مسئولیتهایی دارد چون: «قوا اَنْفُسَکُمْ و اهلیکم ناراً»، و یا «وَ انْذرِ عَشیرَتکَ الاَقْرَبین»، است و یا اینکه تبیین روابط خانوادگی را می کند مثل«عَاشِرُوهُنَّ بَالْمَعْروف»، و یا «وَ لا تَنْسَوُا الفَضْلَ بَیْنَکُمْ» و یا «لاتَتَّبِعُوا الهَوی اَن تَعْدِلوُا» و یا «وَ لاتضارّوهنّ لِتُضیقُواعَلَیْهِنَّ» …….. را عهده دار است.

که همه این متون دلالت بر آن دارد که ما در خانه ارزشها را به فراموشی نسپاریم.

مجموع این مسئولیتها و وظایف است، که مرد را در خدمت خانواده، حافظ مصالح خانواده و مدیر و مدبر امور در خانه قرار می دهد که هم با طبیعت او سازگار است و هم مجموعه ای چون خانواده نیازمند به چنین عنصری است. و در مقابل زن قدرت و نفوذش در جای دیگرست و لطافت و خصوصیات روانی و اخلاقی او آنگونه است که دوست دارد تا مرز فداکاری نسبت به همسر و فرزند عشق بورزد و اهمیت فوق العاده ای به توجه شوهر دارد، اینجاست که حتی بعضاً لازم است مرد او را مورد مراقبت قرار دهد و در پرتگاه های عاطفی تعدیل نماید و به رَغم پاسخگویی مناسب و شایسته به وفاداری و عشق او، نوعی حفاظت نسبت به او داشته باشد، عمـوماً در خانواده ها شاهدیم مادر تا مرز ایثار و جانفشانی در خانه تلاش میکند و این مرد است که با حفاظت و مراقبت شایسته خویش بایستی... ادامه در لینک

آدرس اینترنتی